Aydınİli’nin Ticari hayatı, Cumhuriyet sonrası yeni bir çehreye bürünüp ivmekazanmıştır. İstihsal olunan pamuk, zeytinyağı, incir, zeytin, hayvan vemahsulleri, turfanda sebze, narenciye ve buğday, Ticari hayatın önemlifaktörlerini oluşturmuş.
1924’deTicaret ve Sanayi odası kurulması ile esnaf ve tüccar kayda alınarak bir çatıaltında toplanmıştır.
İmalathanelerve Zanaatkârlar çoğalınca Odaya (Ticaret ve Sanayi odası) kayıt işlemi bilhassa1930- 31 yıllarında hızla artmıştır.
Sabahezanında açılan tahta kapılar, eğreti kepenkler, Elektrik olmadığından Günışığı, Teneke çatılarında kumruların oynaştığı Arastayı terk edince kapanırmış.
Halpazarı, Yağ kapanı(Yağcılar içi) ve Demirciler çarşısı, Bayramları ve Ramazangünlerinin heyecanını bağrında taşıyan sokaklardı.
Zaman,iğne deliğinden süzülüp giderken, kimler geldi, geçti, su testili, bakırmangallı, tabanı tahta mekânlardan.
Yağkandillerinin koynunda sabahlayan esnaf, Gemici Feneri ve lüks lambası ileIşıyan dükkânlar, oymalı otantik saçakların gölgesinde boynunu büküp gittiler.
Elemeği ile çarşıda ün yapmış Kunduracılar, Terziler, Semerciler, Nalbantlar,Fırıncılar, Aşçılar, Berberler, Nargile ustası Kahveciler, Manifatura veTuhafiyeciler, Helvacı ve şekerciler, Sobacılar, Bakırcılar, Zerdeçal sarısıtakvimleri aralayıp, kuşaktan, kuşağa yansıdılar.
Kavrulmuşleblebi ve Dibek kahvesi esintisindeki çarşıda, kumla ovulmuş Bakıra adetaTuval işleyen Kalaycılar, Bakırcıların yaydıkları tokmak nağmeleri,Sandıkçıların, Tüfekçilerin, Kese kâğıdı işleyen matbaacı ve kasaplarınkomşulukları zaman tünelinin asude dualarında unutuldular.
KırŞerif Ali’nin, Hafız Mehmet Salim Şensoy’un, Gözlüklü'nün ve İdris Köybaşı’nınHanına uzanan kesme taş döşeli Mahcup yollarda, Atların Nal vuruşları ve dağköylülerinin Kabaralı ayakkabıları şakırdı.
(Tellal)Mahmut Çetiner’in, Toplan! Diyen “Davudi” sesine, salladığı Çan’ın Katedralhışmı eklenince Ramazan paşa meydanı silkinirdi.
Serinlemekiçin Köylü, Esnaf ve pazarcılar Gazozcu Ali İhsan’ın dört teker arabası önündesıra olurlardı.
Gazoziç, Lemon iç! Diye, yürekten bağırdığı o meydan, şimdi kırılgan notalarınBuselik mahmurluğunda.
GazozcuAli İhsan’ın babasına “Kıtır” Ali Rızaderlermiş. Sepet içinde patlamış mısır sattığından. Galvaniz kazanda kaynamışdarı da satarmış, sokak aralarında.
SanayiSitesi 1963’de tamamlandı. Ondan önce her mahallede tamirhane, marangoz vekoltukçular vardı. Evler gürültü ve yağ kokuları ile iç içeydi adeta. Heleİtfaiye çevresi, çay kenarı, Bakır imalathanesi, tamirciler, Sabunhane,dökümhane, lastik kaplamacıları ve Buz fabrikası, halkla yumak olmuştuyıllarca.
Çalgıcılarsokağında akşam, Tavukcuoğlu Halil’in oğlu Mustafa ve Durmuş Utma'nın “MaviKöşe” meyhanesinde dillenen Gazellebaşlar, ardından, Mehmet Altındağ’ın pikabından, Güneri Tecer’in “Lingo, Lingoşişeler” şarkısıyla mayalanırdı.
Buzcuİsmail, Buzcu Özer Heplevent, Buzcu Sarraf Hikmet Barkın, buzdolapsız yıllarınyüreği alçak gönüllü esnaflarıydı.
Ah!Güzelim, Hercai bakışlı yıllarım. Nerde o Kahveci Hacı Bilal’ın tahta kasa radyosundanyankılanan Rumeli Şarkıları.
Bağıra,çağıra oynadıkları dama oyunu, Domino oyununda lastik tablaya tebeşirleyazdıkları ve mülteci kapısına inen pul sesleri, hâlâ gözbebekleriminoylumunda. Hele, camekânlı esans satıcıları, Valizini alıp gidemedi imgelerimden.
Çocukluğumun,gençliğimin yeşerdiği alçakgönüllü dükkânlardaki yüzler, yaşamımın zamantünelinde oldular hep.
Güngeldi, Şirin Hafız, Halil Uyanık’ın Huşu dolu Salalarında, Faytonların şakıdığıAnı yüklü yollarda niceleri uğurlandı. Ruhları Açelyalara bezenmiş buinsanlarımızın efkârına, üzüntülerine ve bayramlarına tanık olan tarihimekânlar ne yazık ki, kayıp albümlerin cansız resimlerinde kaldı.
Methiyeleribugünkü kuşaklara kadar uzanmış, isimleri sadece Kabir taşlarında yazılı, Aydın’aivme kazandırmış bu esnaflarımızı, yaşanmış zamanın arşivlerinden çıkarıpyüreğinizde tazelemek istedim.
MehmetBöcekli, Sadık Atay, İ.Namık Poray ve Naci Akovalıgil, Bisikletçi Halil Biçer,Sami Biçer, Kazım Aydınel, Murat Akovalıgil, Nevzat Erdem, Osman Nuri Şimka,Muharrem Salcıoğlu, İhsan Taş ve Maksut Tıhmınlı, Kadri Heplevent, SadıkCandaş, Lütfi Taşkın, Nusret Esi- Keresteci, Fethi Akçam, Şevket Güray, CemalYurdakol.
Marangozlar-Mobilyacılar
MehmetNeşet, Hüseyin Avni, Selahattin Saraçoğlu, Ekrem Akyol,
NamiÇakar , Muzaffer Bilgen, Rodoslu Kemal Dizman, Rodoslu Mehmet Dizman, NecatiDizman, Selim Ustabaşı, Mehmet Ustabaşı,
HafızBekir Onay- Ragıp Ege- Mehmet Alkan. Reşat Ünver.
HüseyinYapıcıoğlu- Güngör Kaş- Arif Şeker- Mustafa Konaklı,
OrhanAltan- Latif (Ağa) Tunca- Mehmet Tunca.
Yağ,Sabun, Bakkaliye, Zahire
MehmetAli Şahin, Ali Tüzer, Tevfik Karanfil, Turan ve Turgut Yağcı- Bakkal MehmetHilmi ve oğlu Sabri Yiğiter-
BakkalAhmet ve Nuri Şakiroğlu- Necip Arpazlı ve Fahri Aksay- Kahraman Eryıldız.
ZeytinyağıFab. Filibeli Hacı Süleyman Efendi, Bakkal ve Yağcı Şirin Mehmet- İsmailManavoğlu, Ali Benli- Hikmet Önel- Bakkal İbrahim Sadegönül, Bakkal HasanÇetinbaş, Bakkal Mustafa Karanfil (Karanfilaki), Park bakkalı FahriÇilingiroğlu, Arif Tanyıldız, Molla Halil oğlu Tevfik.
MehmetKavruk, Bakkal Hacı inceoğlu, Bakkal Hüsnü Tükel- Bakkal ve Kurukahveci Kamil Kaşıkara, Bakkal-Uncu Ali Manavoğlu. Sakız Bakkaliyesi Coşkun Timur, Bakkal Molla Haliloğlu,Arap Çerezci Mahmut Koray, Nusret Koray,Helvacı Hacı Veli Sandıklı, Mehmet ve Aydın Sandıklılı.
Manifaturave Tuhafiyeciler:
BuldanlıHilmi Yazıcıoğlu, Rıfat Kodik, Bekir Barın, İbrahim Pehlivan.
HimmetPehlivan, Ahmet Dumancıoğlu, Hasan Pehlivan, Ömer ve Fevzi Ayaydın , CezayirYılmaz, Raşit Köse, Şükrü ve Mehmet Akyüzlü, Ali ve Hilmi Özboyacı, Hacı AliVehbi Küçük boyacı.
Hamdi, Kemal ve Ekrem İğneci, Halil Çelimli,Mehmet Gürcan, Ahmet ve Yusuf Şahin, Mehmet Şahin,
Ali Sarı, Raif Günaydın, Hilmi Kodik, MehmetAli Özçöllü, Niyazi Barın , Ahmet Zeki Başeski, Halil Akçam, Nuri ve NiyaziÖzboyacı- Mehmet Kavasgil, HüseyinKuyumcu, Nalbant Nalburiyeci Mehmet Efe, Orhan Efe, Kâzım Kasar, ElektirikçiBehçet Oflas,
Tuhafiyeciler-Ahmet Faik Kızılkaya, Hilmi Aksekili, Ali Rıza ve Sırrı ve Halit Özkavruk,Mehmet Nuri Derici oğlu, Hasan Hüseyin Aksekili,
MustafaAkoğlu( Enstitü Pazarı), İbrahim Kavruk, Abdullah Çıttım, Ali ve FevziÖzboyacı, Veli Yağmurlu, Fevzi Paksoy, Ali Kızılkaya, Mehmet Ali Kavruk,Abdulkadir Kavruk, Muzaffer Kızılkaya (Süslen mağazası)
RefikSüvarioğlu, Metin Süvarioğlu, Ahmet Arkaya,
ŞekerciHüsnü Gülgün, Şekerci Hacı Süleyman, Şahap Aydınoğlu.
MustafaDede, Şükrü Esmer, Emin Meltem, Gromofoncu Ahmet Gürer,
HilmiGülman, Nuri Canoğlu- (Fesçi), Şapkacı İsmail Hakkı Cantimur.
Tacirve Kundura levazımatı, Deri ve Kavaf iyeciler:
MehmetKara, Hüseyin Semerci, Mehmet Yıldıray, Ahmet Portakal, Kâmil Saray, KazımÖzince, Mehmet Nuri Dericioğlu, Mustafa Özalp, Âdem Çuhacı, Mustafa Yağcı,Hasan ve Mehmet İkizler, Ahmet Saray, Hüseyin Dokuzlu, İsmail Hakkı Dokuzlu,Enver Candaş, Osman ve Mehmet Erbil, Tabak Mehmet Ali Özince.
Kadınve Erkek Terziler-
İbrahimŞakiroğlu, İsmail Köybaşı, İsmail Dora, Cemil Günday, Muzaffer Eraydın, MüslümLuş, Hulusi Ambarlı. Hasan Türkoğlu, Hüseyin Portakal, (Konyalı) Hakkı Özcanlı,Mustafa Ali Zorlu, İbrahim Tunçay, Saffet Çeliker, Osman Karol, Muhsin Rodoslu,Nevzat Doyuran, Erol Kaya, Fikret Süvari
Lokantacılar-Aşçılar: Rüştü Şensoy, Mehmet Salman, Fethi Bozoba,
AşçıEyüp ve Osman Doyuran, Aşçı Ahmet Timur, Babası Halit, Kebapçı Hacı Ahmet Ağa,Kebapçı Mustafa Güçel ve Oğlu Mehmet Seferi Güçel
(Pepir)Ali Özaydınlı, Köfteci Mustafa Sarı,
Meyhaneci- Kâmil Başdemir, Mustafa Utma, Mehmet Umut, Mehmet Altındağ. Aşçı Kamil Seçim-İnci Tatlı Evi- İhsan Güray,
SüleymanSingin, Edip Singin, Hasan Yetiş.
Berber– Cemal Tezel, Berber- Gani Kunt, Ondüleci- Berber- Zeki Gülcan, Berber -Şükrüve Hidayet Uzer,.
Zeytinyağı,pamuk çırçır ve Sabun imalatçıları:
EkremÇiftçi, Eyüp Şahin, Mehmet Külahçı, Mehmet Denizaşan, Ömer Muharrem Apaydın,Salih Albayrak, Hilmi Bosnalı, İsmail Eritenel Kardeşler, Ali Güner ve MustafaDüzgün, Ahmet Bükücü, Hilmi Durmaz, Hüseyin Ulutürk, Orhan Çiftçi.
(Horozmarka) Mehmet Sabuncu, Sırrı Gürsel, İsmail Hakkı ve Bahattin BosnalıKardeşler, Cevdet Aktuğ, Abidin Bey, Hasan Sabuncu, Şevket Yükselây, ÖmerBosnalı, Bilal Sabuncu ve Oğulları
Fırıncılar; Hakkı (Çavuş) Karadeli, Mehmet Sarı. MehmetAli Apak, Ali Rıza Apak, Ali Ödenir, Hamdi Tonay, Mehmet Ali Kızılyalı, OsmanKızılyalı, Sadettin Ödenir, Fehmi Çul, Mehmet Seçim, Salih Kervanoğlu, AdilAltınsoy, Tevfik Altıntaş, Ahmet Sarı, Ömer Şenbaş, Durmuş Ali Özler, BayramAli Yandemir, Emin Urgay, Şuayip Ceylan, Abdurrahman Tonay, Osman Tığ, HüseyinDenker. Fırıncı Ali Kiriş. Mehmet Ali ve Osman Bağalı.
Tenekecive camcılar; Mustafa Bütün, Mehmet Gökbel, Emin Arslan, Nadir Sönmez, SabriTopçu, Mehmet Gönül açar, Hasan Çavuşlu, Ramazan Küçükselek, Sabri Güvenç,Ahmet Büyük tarakçı. Kantarcı Ali Başdemir.
Aramızdanayrılanlara rahmet diliyorum.
Kaynak-
AntGazetesi- 1933
AydınGazetesi- 1934–50 sayıları
HüraydınGazetesi- 1953- 62 yılları sayıları
KrobaGazetesi- 1957- 60
DoğuşDergisi- 1947- 57 sayıları
SesGazetesi- 1946 ilk sayısı
SesGazete- 29 Kasım 1952
BalovaGazetesi- 1946 sayıları
HalkınDili Gazetesi- 1942–48 sayıları
YeniAydın- 1960- 62–63
AnadoluGazetesi(İzmir)- 1934(Kânunusani), 1949 sayıları
HâkimiyetiMilliye- 14 Kasım.1934
