Birsel Oğuz

Birsel Oğuz

YENİ BİR AVRASYA UYGARLIĞINA DOĞRU

Sürekli söz konusu edilen “Batı Rönesansı” ile Grek mucizesisayesinde değil, esas olarak Doğu’nun merkezlerinde şekillenen Sicilya, Endülüsve Suriye üzerinden Batı merkezlerine taşına bilimsel ve teknolojik kazanımlarsayesinde ortaya çıkmıştı.

Doğu’nun bilimsel kazanımlarını ve insanlık tarihine yaptığı büyükkültürel katkıyı, Renan Goethe, Fauriel, v. Humbold Gibb, Marks, Le Bonn gibi18. ve 19. yüzyılda Batı’da yetişmiş büyük bilim, kültür ve siyaset adamları dateslim ediyorlardı. Çünkü o dönemde Batı burjuvazisi ilericiydi ve Batıuygarlığı da bir yükseliş içindeydi.

Bugün ise durum tam tersidir. Batı uygarlığı çöküşe gitmektedir.ABD’nin başını çektiği Batı emperyalizmi, esas alarak Türklüğü ve islamıküçümseyen düşmanca bir anlayışı temsil ediyor.

Bilimsel gelişme bugün artık en çok Batı’nın aydınlanmış toplumlarıyeniden kendi yöneticileri tarafından hem eskinin dinci hem de günümüzün moderntarikatlarının kucağına itmektedir. Ancak tüm bu olumsuzluklara rağmen gene deBatı’da Doğu’nun uygarlık mirasını inkar etmeyen Pirenne, Albornoz, Hunke,Bebel, Riesler, Hitti de, Vaux gibi önemli yazarlar bulunmaktadır.

Mimarlık Fakültesi Yüksek Matematik ve Matematik Tarihi hocasımerhum Prof. Hamit Dilgan (1901-1976)’ın Türkiye’de eşi bulunmayan “ÖmerHayyam” kitabının yazarıdır.

Dilgan, Nazi Almanyası’ndan kaçan ünlü Alman matematikçilerindenKurt Vogel tarafından yetiştirilmiş ve bu kitabı yazması için de Alman hocalarıtarafından teşvik edilmiştir. Aynı zamanda Dilgan dünyaca ünlü matematikçimiz“Cahit Arf” gibi Türkiye’de birkaç kuşak matematikçi yetiştirmişmatematikçilerimizden de biridir.

HAYYAM DÖNEMİ

Hamit Dilgan’ın bu kitabı iki bölümden oluşuyor: Birinci bölümdeÖmer Hayyam’a kadarki matematikçilere ve özellikle de Doğu’da bilim adamlarınınyetişmesini sağlayan toplumsal-Kültürel iklime yer verilmektedir. Bilimadamları tarafından “Hayyam dönemi” olarak ifade edilen dönem ise ikincibölümde işlenmektedir.

Yazar, Ömer Hayyam’dan hareketle hem matematiğin gelişiminianlatıyor hem de Ömer Hayyamları yetiştiren toplumsal ve kültürel ortamailişkin önemli tarihsel saptamalarda bulunuyor.

Bu bakımdan kitap, Ömer Hayyam, Doğu bilimi ve özellikle dematematik hakkında genel bilgi edinmek isteyenler için bulunmaz bir başvurukaynağıdır.

Dünyada Doğu’nun en tanınmış şahsiyeti kuşkusuz Ömer Hayyam’dır.Hayyam dünyada ve tabii ki ülkemizde, ünlü “rubaileri” ile tanınmıştır. Ancak oaynı zamanda seçkin bir matematikçi, astronom, müzik teorisyeni ve filozofturda.

Birçok Doğu bilimcisi gibi Hayyam da çok yönlü olan ve “evrensel”olarak kabul edilen bilim adamları sınıflamasına girer.

Ünlü bilim adamımız Prof. Celal Şengör bir yazısında, Cahit Arf’ınÖmer Hayyam için “İslam kültürü çevresinin özgün üç matematikçisindenbirisidir” dediğini belirtir.

Ünlü bilim tarihçisi George Sarton ise 1927’de yazdığı ve bilimtarihini incelediği “Introduktion To The History Of Science” adlı eserinde 12.Yüzyılın ikinci yarısını “Ömer Hayyam Dönemi” olarak adlandırıyor.

Matematik bilimi, Ömer Hayyam’la birlikte İslam Uygarlığın’da doruknoktasına ulaşmıştı. Onun cebirsel olguların geometrik olgular olduğunubelirtmesi, nümerik ve geometrik cebir arasındaki boşluğu kapatma yönündeatılmış önemli bir adımdı.

Melikşah gözlemevinde astronomi çalışmaları yürüten Hayyam, CelaliTakvimi olarak bilinen ve 5000 günde, bir gün yanılma payı içeren bu takviminoluşturulmasını sağladı.

Hayyam, üçüncü derece denklemleri sistemli biçimde çözdüğü içincebirde Harezmi’nin gerçekleştirmiş olduğu gelişmenin de ötesine geçmiştir. Budenklemlerin aritmetiksel çözümlerinin imkansız olduğuna inandığı için,yalnızca geometrik çözümlerini vermiştir.

Batı’nın gericileşen bilim dünyası, Doğu biliminin insanlık tarihineyaptığı katkıyı küçümsemektedir. Halbuki insanlık tarihi “evrensel” olarakkabul edilen şahsiyetleri sadece üç dönemde ortaya çıkarmıştır. Antik Yunan’da,Doğu Rönesansı döneminde ve bir de 16. Yüzyılda başlayan Batı Rönesansıçağında.

Hamit Dilgan da “Ömer Hayyam” adlı eserinde, Doğu’daki bilimselaraştırma ve buluşların, Batı bilimi ve matematiğinin gelişmesi üzerindekietkisine dikkat çekiyor ve bunu somut örneklerle anlatıyor.

Doğu bilimi, Batı biliminin yardımcı bir unsuru muydu, yoksa biliminözgün anadamarlarından biri miydi? Dilgan, bu soruyu yanıtlarken, şunlarısöyler: “Bugün haklı olarak iddia olunabilir ki, Rönesans ile başlayan Batımedeniyetinin kültür beşiği, on bir asır önceki Bağdat ve Kahire’de oluşmuştu.”