Mehmet Özçakır

Mehmet Özçakır

AYDIN’DA FARKLI MİMARİLER TARİH’TEN İZLER, KULE EVLER

Her kent yaşamını oluşturan evler ve özgün mimariler o şehrin marka değerleridir.

Muğla evlerinin bacaları , Bodrum evleri, Harran evleri çatıları, Kula , Birgi,Safranbolu evleri gibi yöresel mimari yaşamların içinden ortaya çıkan formlardır.

Aydın ilginç köşeleri, yerleri ve her zaman keşfedilmeyi bekleyen ilginç yapıları pek de yaygın bilinmeyen kültürel zenginliklerimizdir.

Bunlardan biri de ilginç KULE EVLERİ’dir.

Ülkemizde pek de yaygın olarak bilinmeyen farklı mimari yapılar tarihin içinden , gelen ve ihtiyaçlara göre düzenlenmiş yüz yılı aşan kültürel varlıklarımızıdr.

Orta çağ da derebeylerin kulelerini andıran bu yapılar yaptığım araştırmada , İlimizin Koçarlı Merkezinde Cihanoğlu kule evi ,Yenipazar Donduran köyünde , Nazilli Arpaz (Esenköy de ), Arpaz kulesi, Bozdoğan Yazıkent’te(Mehmet Erbay kule evi ) ,Çine Bölüntü köyünde olmak üzere 5 yapı tespit edilmiştir.

Kule evler, Genelde şehrin ayanları (kentin eşrafından, varlıklı , ileri gelenler ) tarafından yaptırılan yığma taş duvarlı dikine inşa edilen güvenlik ve savunma amaçlı konut yapılarıdır.

Dikine uzun pencereleri dar ve küçük olup , bu nedenle dışarıdan girişi önleme , gözetleme ve çarpışma anında kurşun’un içeriye girme olasılığını aza indiren , sığınma eşkiyalardan korunma amaçlı inşa edilmiştir .

ARPAZ KONAĞI ,KOÇARLI KULE EVLERİ gibi örnekleri günümüze dek sağlam ayakta kalabilmiş ve kullanılabilecek niteliktedir.

1829 yılında tarihe 'Aydın İhtilali' olarak geçen halk ayaklanması sırasında

Atçalı Kel Mehmet Efe ile kule evin sahibi Arpazlı Hacı Hasan Bey arasında husumet olduğuna dair çeşitli rivayetler vardır.

Yoksul ve yetim olan Atçalı Kel Mehmet Efe, Arpazlıların kızına aşık olur. Üstelik annesini kızı istemeye de gönderir. Atçalı hor görülerek kovulduğundan Atçalı Kel Mehmet Efe'yi dağa çıkar ve halk ihtilalini gerçekleştirir ,intikam için Arpaz'a gelip konağa saldırır.

Koçarlı Kule evi 16. yüzyılda Cihanoğlu ailesine ait ve halen yanındaki mütevazi evde yakın zamana kadar yaşayan ve vefat eden son üyesi rahmetli Vesile Cihanoğlu hanım koruması altında günümüze ulaşabilmiştir.

Kanuni Sultan Süleyman, 1522 yılında Rodos ve İstanköy Adalarını almak için ordusuyla Koçarlı'dan geçerken Mersinbelen, Yağcıdere ve Dereköy dolaylarında konaklar. O dönemde Sobuca köyü civarında yurt tutan 250 kişilik bir Türk aşireti , Kanuni’nin ordusuna yardımcı olmuş yedirmiş ve içirmiş ve ağırlamıştır.

Aşiret , Reisleri Mehmet Bey in kararı ile Kanuni'nin ordusuna katılarak, Rodos seferine çıkarken , Ahmet Bey'in çadırında bir erkek çocuk dünyaya gelmiş. Padişah bu haberin kendilerine uğur getireceğini ümit ederek çocuğun adını "Cihan" koymuş ve ona Beşparmak Dağlarından başlamak üzere Çine Çayı ve Sarıçay arasında kalan ve Büyük Menderes Nehri'ne kadar olan araziyi bağışladığı rivayet edilir.

Böylece Cihanoğulları, ailesi Kanuni Sultan’ın fermanıyla Koçarlı'ya yerleşip, böylece kök salmaya başlar. Beyler, eşkıya saldırısına karşı korunmak üzere kule ve kaleler yaptırır. Cihanzade İbrahim Ağa da dış saldırılardan çok, kendi kardeşlerinden korunmak için 1763-1764 yıllarında. Cihanoğlu Kulesini inşa ettirir.

Her kule konağın işte böyle bir hikayesi günümüze kadar uzanır.

DONDURAN KULESİ

Yenipazar İlçesi Donduran köyünde ve köy’ün üzerinde manzaraya hakim bir düzlük tepede yer alan KULE EV köydeki evlerden farklı mimari yapısıyla dikkatleri çekiyor.

Taş duvarlı yüksek ve üç katlı kule evin tarihi hakkında kesin bir bilgi kaynaklarda yer almamaktadır

.Köyün güneyinde Menderes Ovasına hakim yüksek bir tepede yer alan taş duvarlı ve ahşap ara katlı 3 katlı evin yaklaşık 250 yıllık olduğu tahmin ediliyor.

Bölgeye hakim yüksek ve panoramik manzaralı tepede yer almaktadır. Moloz taş tuğla ve kısmen aralarda mermer blok malzemeden inşa edilmiştir. Birbirine bitişik iki kare mekandan oluşan kulenin batı cephesine bitişik kare mekan daha küçük ebatlardadır. Doğusundaki büyük kare şeklindeki kısım ile bitişiktir. Üç kat ve teras katından oluşmaktadır. Ahşap kat döşemeleri yandığı için mevcut değildir. İkinci kat doğu duvarında hareketli açılır kapanır kapı yuvaları bulunmaktadır. Teras katta duvarlarda mazgal delikleri vardır. Giriş kapısı doğu cephede birinci katın duvarının ortasındadır. Kuleye giriş muhtemelen hareketli , çekme köprünün iç tarafındaki merdiven basmakları ile sağlanıyordu. Çekme köprünün makara sisteminin kalıntıları kapının ahşap lentosunun ortasındaki makaradan anlaşılmaktadır.Çete ve eşkiya saldırılarına karşı evin girişi zemin kattan değil ,hareketli merdivenle birinci kattan giriş yapılan kulede gece baskınlara karşı güvenlik sağlanıyordu

KULE EVİN ÇATLAKLARI ENDİŞELENDİRİYOR

Dört taraftaki duvarlarda büyük ve küçük çatlaklar vardır. Özellikle güney duvarında geniş çatlaklar mevcut olup arkasından da görülmektedir.Kule devrin anlayışına uygun olarak köyün üstünde, köy ve Menderes ovasına hakim bir konumda inşa edilmiştir. Kulenin kesin yapım tarihi ve maliki belli değildir. Köyün içindeki çeşmelerin kitabelerindeki Hicri 1177-1178 Miladi (1763-1764), (1764-1765) tarihleri kulenin yapım tarihlerine ışık tutmaktadır. Buna göre kulenin yaklaşık 250 yıllık olduğu tahmin edilmektedir.

Beyler döneminde yörede toprak zengini varlıklı ailelerin eşkiyalardan ve çetelerin saldırılarından korunmak amacıyla korunaklı olarak yapılan Donduran Kulesinin bir sırrı da köyde askerliğe gidecek olan gençlerin cesaret göstergesi olarak duvardaki boşluklardan tırmanarak Kulenin en tepesine Türk bayrağını dikmektir. Kulede duvarlar , bu yapının tarihi mirasımız olduğu düşünülmeden, tahrip edilerek , bu gençlerin askerlik dönemleri ile isimleri yazılıdır.Ancak en son 1987 tarihi yazılı kalan duvar yazılarından , bu tarihten sonra buraya çıkılmadığı ve maalesef dikilen son Türk bayrağının da parçalandığı görülmektedir.

AYDIN VALİLİĞİNCE RESTORE EDİLMELİDİR

Bu yapının önemi Aydın ilinde ayakta kalmış Nazilli Arpaz kule evi Nazilli belediyesince ele alınarak restore edilmeye başlandığı haberi sevindirdi.

Koçarlı Cihanoğlu kulesi Cihanoğlu ailesinin malı olup çok daha iyi korunmuş ve kullanılabilecek konumda olup ,Çine Bölüntü köyü ile Yazıkent (Mehmet Erbay ) kule evi ve Donduran kulesi en çok hasara uğramış sadece dört duvarı ortada kalabilmiş yıkılmaya yüz tutmuş yapılardır.

Bu nedenle acilen koruma altına alınarak , bir girişimci veya devlet tarafından aslına uygun restore edilerek Turizme, piknik alanı ve restoran olarak kazandırılması köye gelir sağlayacağı gibi, girişimciye de kazanç ve köylü gençlere de istihdam sağlayacaktır..

Bu yapılar eğer ilgilenen olmazsa, her geçen gün kaybolan bir tuğlası, çöken duvarı, uçan çatısı ile yok olup kaybolmaya mahkumdur. Tarih’e ve Kültür’e duyarlı Aydın Valisi Sayın Yavuz SELİM KÖŞGER , Aydın Büyükşehir Belediyesi ile İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünün , bu yapıları yerinde incelemesi ve yapılacak restore ile güzel bir rekreasyon alanı halinde Aydın’a , Turizm’e ve tarih’e kazandırılmasını bekliyoruz.

MEHMET ÖZÇAKIR

AYDIN ESKİ ESERLERİ SEVENLER DERNEĞİ BAŞKANI

mehmetozcakir@hotmail.com

P.K:110 EFELER – AYDIN

GSM : 0.532.3722627