Menderes Akdağ

Menderes Akdağ

1946 YILINA KADAR OLAN SÜREÇTE AYDIN İLİ VE ADNAN MENDERES ile ETEM MENDERES FAKTÖRÜ

Atatürk’ün sağlında yaşanan Serbest Fırka tecrübesi çok partiliyaşama geçiş adına başarısız bir deneme olmuştur. Ancak Türk demokrasitarihinde çok partili yaşama geçişte önemli bir alt yapıyı oluşturur. Aynızamanda bu deneyim gerek Aydın ilinde gerekse ulusal anlamda pek çok yeni yüzüsiyasi yaşama kazandırmıştır. 1930 yılında Serbest Cumhuriyet Fırkası’nınkuruluşuna kadar Aydın ili siyaset dünyasında Şahinzade Fuat (Erlaçin), AhmetEmin (Arkayın), Raif (Aydoğdu), Mazhar (Germen), Tahsin (San), Dr. Reşit(Galip), Mithat (Aydın), Neşet (Akkor), Emin Fikri(1) Bey gibi isimler etkiliolmuştur. Ancak Serbest Cumhuriyet Fırkası sonrası bu isimlerden kimisi hemCHF’de hem de Aydın ili siyasi yaşamında etkisini kaybederek yerleriniAdnan(Menderes) ve Etem (Menderes) Bey gibi isimlere bırakmıştır

Serbest Cumhuriyet Fırkası ile Demokrat Parti hareketinin arasında15 yıllık bir süre vardır. Ancak Serbest Fırka’da ortaya çıkan muhalefet birsüre sonra Demokrat Parti’nin bünyesinde tekrar ortaya çıkmıştır. Adnan(Menderes) ile Etem (Menderes)’in Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Aydın örgütünüoluşturdukları ve Adnan Menderes’in Aydın il örgütü başkanlığını yaptığı dahasonra ise Demokrat Parti’nin kurucularından olduğunu bilmekteyiz. Bundandolayıdır ki “Demokrat Parti Olayı” ve 1946 senesinde Türkiye’de çok partilidemokratik yaşama geçişin açıklanmasında “Serbest Cumhuriyet Fırkası olayı” birçıkış noktasıdır.(2)

Aydın, Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın ilk örgütlendiği dördüncü kentolmuştur. Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın diğer illerde örgütlenmesi sürecindesert olaylar ortaya çıkmıştır. Fakat bu fırka Aydın’da örgütlenirken kendisinedaha uygun bir zemin bulabilmiştir. (3) Başlangıçta SCF’nin Aydın teşkilatınıoluşturacak isim olarak Eski Aydın Belediye Başkanı Şahinzade Fuat Bey’in (FuatŞahin Erlaçin) adı geçerken daha sonra bu isim Fethi Okyar’ın Aydın seyahatisırasında değişerek yerini otuzlu yaşlarda bulunan Adnan Bey’in(Menderes)ismine bırakmıştır. Fethi Bey Aydın’ı ziyaretinde büyük bir ilgiyle karşılanmışve herhangi bir taşkınlık yaşanmamıştır. Aydın’da çok fazla sayıda insan kısazamanda SCF’ye üye olmuştur. SCF, çok kısa bir siyasi yaşama sahip olmasınakarşın Adnan Menderes gibi bölgede etkili bir kimsenin parti il başkanlığagetirilmesinin etkisiyle Atça, Söke, Çine, Kuyucak, Bozdoğan, Yenipazar,Karacasu ve Nazilli’de örgütlenebilmiştir.(4)

Serbest Fırka’nın kapatılmasından sonra Atatürk durumdeğerlendirmesi için yurt gezisine çıkmıştır. Gezisinin Aydın durağında AdnanMenderes’i keşfetmiştir. 3 Şubat 1931 tarihinde Atatürk Aydın’da bir toplantısırasında Adnan Menderes’in kendisiyle tanışmış ve Atatürk’ün tavsiyesi üzerineo, Halk Partili olmuştur. Daha sonra CHF Aydın il başkanlığı görevinegetirilmiştir. Atatürk’ün “Şayan-ı dikkat bir genç” diye nitelendirdiğiMenderes, bu partiden 1931 yılı genel seçimlerinde IV. Dönem Aydın milletvekiliseçtirilmiştir. Türk Ocakları’nınkapatılmasıyla birlikte 19 Şubat 1932 tarihinde Halkevleri kurulmaylabaşlanmıştır. İlk olarak 14 Halkevi faaliyete geçmiştir.

Halkevi açılan 14 ilin içinde Aydın’da bulunmaktaydı. Aydın Halkevi’ninkurulmasında ilin milletvekili olarak Adnan Menderes’in emeği geçmiş ve budurum Halkevince hazırlanan bir broşürde belirtilmiştir.(5) Daha sonraHalkevleri müfettişliğine getirilen Adnan Menderes ismini yurt çapında yavaşyavaş duyurmaya başlamıştır.(6) Atatürk’ün keşfi olan bu genç siyasetdünyasında hızla yükselmiştir. Adnan Menderes daha sonra 1935, 1939, 1943yıllarında olan milletvekili genel seçimlerinde de Cumhuriyet Halk PartisiAydın milletvekili seçilmiş ve sırayla V, VI ve VII dönemlerde de Türkiye BüyükMillet Meclisi’nin bir üyesi olmuştur. Diğer bir ifadeyle on beş yıl, aralıksızdört dönem CHP Aydın milletvekili olarak Mecliste bulunmuştur.(*)

Adnan Menderes’in milletvekilli seçilmesiyle birlikte CHF Aydın ilteşkilatının başına Adnan Menderes’in etkisiyle Etem Menderes getirilmiştir.1945 yılının sonuna kadar diğer bir deyişle kesintisiz 15 yıl Etem Menderes,Cumhuriyet Halk Partisi Aydın il başkanlığı yapmıştır. 1938–1945 yıllarıarasında aynı zamanda Aydın belediye başkanlığı görevinde bulunmuştur. Bu aradaEtem Menderes’in il daimi encümen üyeliğine seçildiğini hatırlatmalıyız. EtemMenderes, aynı zaman içerisinde sadece parti il başkanlığı ve belediyebaşkanlığı yapmamış, il ekonomisini yakından ilgilendiren Aydın Zirai SatışKooperatifleri başkanlığı ve Aydın Tarım Kredi Kooperatifleri İdare Kuruluüyeliği görevlerini üslenmiştir. Adnan Menderes’in Ankara’ya milletvekiliolarak gitmesinin ardından Aydın’da neredeyse tüm kurumların kontrolü EtemMenderes’in eline geçmiştir.(**) Demokrat Parti’nin kurulur kurulmaz Aydınilinin tamamında hızla örgütlenmesinde Etem Menderes faktörü göz ardıedilmemelidir. Adnan Menderes ise Aydın ilindeki bütün siyasi faaliyetlerini bukişi marifetiyle yönetmiştir.

--

(1)Güneş G. (2006) Atatürk ve Aydın, s. 7.

(2)Bayazıt, M. T. (1992)İzmir Basınında Demokrasi Mücadelesi (1923–1950), s.93.

(3)Güneş, G. (2006) Serbest Cumhuriyet Fırkası’nın Aydın’daTeşkilatlanması ve 1930 Belediye Seçimleri Üzerinde Oluşan Tartışmalar, s.121.

(4)Güneş, G. agm., s.125-126.

(5)Aydın Halkevleri Broşürü(1933), İzmir Nesafet Matbaası, , s.5.

(6)Tünay, B. (Tarih Belirtilmemiştir) Menderes DevriAnıları-Gördüklerim Bildiklerim-Duyduklarım, s.79.

(*)Milletvekilliği seçimleri söz konusu dönemde 4 yılda biryapılmıştır. Adnan Menderes 4 Dönem CHP Aydın milletvekili seçilmiştir. Ancak1946 senesinin başlarında Demokrat Parti’nin kurulmasıyla birlikte İktidartarafından Genel Seçimler bir yıl öne alınınca 7. dönem meclisi üç yıl görevyapmış oldu. Bu yüzden Adnan Menderes’in toplam CHP Aydın Milletvekilliğisüresi on altı değil on beş yıl olmuştur.

(**)Bu süreçte Adnan Menderes ile Etem Menderes arasındaki ilişkilergüçlü bir şekilde devam etmiştir.